Paragraaf 10. Samenwerkingsverbanden

Als provincie werken we in toenemende mate met een grote verscheidenheid aan partners op allerlei gebieden en onderwerpen samen. Als het gaat om (gebiedsgerichte) samenwerking  onderscheiden we drie vormen:

• Vanuit het gebied: er is een langjarige samenwerkingsstructuur in een gebied waarvan de betrokken (overheids)partijen voldoende en voldoende regelmatig met elkaar te maken hebben om zo’n vaste structuur lonend te maken. De gemeenschappelijkheid en de gezamenlijke opgaven in het gebied vormen daarmee de basis voor een (uitvoerings)programma of gebiedsagenda.
• Vanuit de thematiek: deze samenwerking komt voort uit het belang gezamenlijk specifieke thema’s aan te pakken (bijvoorbeeld verzilting, veenweide, economische ontwikkelagenda’s). Vaak overlappen die thema’s meerdere gebieden, waarbij wordt gewerkt met een vaste samenwerkingsstructuur.
• Vanuit de maatschappij: maatschappelijke initiatieven spelen zich vaak af in een specifiek geografisch gebied. Daarbij aansluiten als overheid leidt dan ook tot een vorm van gebiedsgerichte samenwerking.

Hieronder worden een aantal vormen van samenwerken vermeld.

De afgelopen jaren wordt de bestuurlijke regionale samenwerking in toenemende mate vorm gegeven door het aanvragen en uitvoeren van Regio Deals. De Regio Deals vormen hierbij veelal de motor voor de samenwerking in het betreffende gebied. 

Onderstaand wordt nader ingezoomd op de Regionale Samenwerking in Noordoost, Zuidoost, Zuidwest, Noordwest en de Waddeneilanden.

Regio Noordoost-Fryslân
In de regio Noordoost Fryslân participeert de provincie in een tweetal Regio Deals. In 2020 is de uitvoering gestart van de Versnellingsagenda waar in 2025 een einde aan is gekomen. Momenteel wordt gewerkt aan de financiële afronding van dit onderdeel uit de Regiodeal Noordoost-Fryslân I. Nadat in 2024 het besluit is genomen om met het project Holwerd aan Zee (het andere onderdeel uit de Regiodeal Noordoost-Fryslân I), niet verder te gaan omdat men de uitvoering niet meer haalbaar acht. Mede als gevolg hiervan zijn de gesprekken over de financiële afwikkeling in 2025 gestagneerd. Gepoogd is om in een mediation traject betrokken partijen op 1 lijn te krijgen maar medio 2025 is dit proces voortijdig afgebroken. Eveneens in 2025 heeft het Stichtingsbestuur juridische acties ondernomen tegen het besluit van GS om voortijdig met het project te stoppen. 

De regio heeft op basis van een propositie voor de 6e tranche van de Regio Deals opnieuw een Convenant gesloten met het Rijk. De provincie is ook deze keer partij bij de 2^e Regiodeal in Noordoost-Fryslân en draagt via een cofinancieringsbijdrage van € 3,6 mln. bij aan de uitvoering van het Programmaplan.

Aanvullend op de Regio Deal is in 2022 de samenwerkingsagenda ANNO III (Agenda Netwerk Noordoost) vastgesteld met als belangrijkste opdracht om de regio in 2040 te laten uitgroeien tot de topregio van Noord-Nederland voor wat betreft wonen, werken en recreëren. De uitvoering van de Agenda is een samenwerking tussen provincie, Wetterskip, vier gemeenten, kennisinstellingen en ondernemers uit de regio. De onderliggende samenwerkingsovereenkomst is geëindigd per 31 december 2025. In afwachting van de uitkomst van een (interne en externe) evaluatie van de ANNO III agenda heeft GS in de week voor het Kerstreces besloten tot een verlenging van de samenwerkingsovereenkomst voor de duur van zes maanden.

Regio Zuidoost-Fryslân
De Regio Deal Zuidoost-Friesland zette in op een leefbaar platteland, vitale kernen en een veerkrachtig landschap door aandacht te besteden aan biodiversiteit en het versterken van de landschaps- en waterstructuren. Tevens werd  ingezet op circulaire economie, recreatie en toerisme en projecten vanuit de Mienskip. De Regio Deal Zuidoost-Friesland had oorspronkelijk 1 oktober 2024 als einddatum, maar is op verzoek van het Regiobestuur verlengd tot 1 oktober 2025. In dit extra uitvoeringsjaar zijn de laatste projecten die onderdeel uitmaakten van deze Regio Deal afgerond. Daarmee is er een einde gekomen aan de Regio Deal Zuidoost-Friesland. De regionale samenwerking wordt verder voortgezet in het kader van Elke regio telt!/Nationaal Programma Vitale Regio's. 

Regio Noordwest-Fryslân                                                                                                                                                                                         
De Regio Deal Noordwest-Fryslân zet in op versterking van de brede welvaart in de regio en bestaat uit drie programmalijnen. Dit zijn vitale economie, kwaliteit van leven en natuurlijk in balans. De totale omvang van de Regio Deal is € 40 mln. waarbij het Rijk en de regio (Wetterskip, provincie en de gemeenten Leeuwarden, Waadhoeke en Harlingen) elk € 20 mln. investeren. 

Voor alle programmalijnen zijn in 2024 en 2025 plannen van aanpak opgesteld. Een aantal hiervan zijn voorgelegd aan de volksvertegenwoordigers in het Regioparlement op 19 mei 2025 en vervolgens bestuurlijk vastgesteld. Dat geldt ook voor programmalijn 3A (Landbouw, water en landschap) waar de provincie sinds 1 januari 2025 de trekker van is. In 2025 vonden drie bestuurstafels plaats waarin diverse projectvoorstellen zijn goedgekeurd. Een deel van die projecten is al in uitvoering gegaan en een groot  aantal gaat de komende jaren in uitvoering. Een belangrijk onderdeel dat in uitvoering is gegaan, is het vitaliseringsfonds: een subsidieregeling voor structuurversterkende projecten op het gebied van leefbaarheid. De provincie heeft hier cofinanciering aan geleverd. 

Voor 2026 staat in de planning dat er twee GLB aanvragen worden ingediend die tevens een groot deel van de cofinanciering vanuit de provincie moeten vormen. Tevens zullen er projecten met betrekking tot het thema water aan de bestuurstafel worden voorgelegd. Hiermee is het grootste deel van de beschikbare middelen binnen programmalijn 3A belegd. 

Regio Zuidwest-Fryslân
De regionale samenwerking in Zuidwest-Fryslân wordt vormgegeven via de Gebiedsagenda Súdwesthoeke.  

In 2025 is het Programmaplan Regiodeal Zuidwest-Fryslân door GS vastgesteld en zijn de eerste projectplannen goedgekeurd door het programmateam. Een aantal van deze projecten wordt uitgevoerd mede dankzij een provinciale cofinancieringsbijdrage. Onder voorzitterschap van de gebiedsgedeputeerde is de Bestuurstafel op 27 juni 2025 voor de eerste keer bijeen gekomen. Net als in voorgaande jaren heeft de Stuurgroep Gebiedsagenda ook in 2025 een werkbezoek gebracht in de regio, o.a. aan het landgoed Riniastate in Oudemirdum.

In 2024 heeft de Stuurgroep een impulsbijdrage beschikbaar gesteld aan de aanjager Nationaal Landschap. In 2025 zijn o.a. diverse bestaande fiets- en wandelroutes opgewaardeerd. Maar er zijn ook een aantal nieuwe routes gerealiseerd met verdiepende informatie over de verschillende landschapstypen in het Nationaal landschap Zuidwest-Fryslan. Daarnaast is eind 2025 een educatieve film over het Nationaal Landschap Zuidwest Fryslân uitgekomen.

Met betrekking tot het Programma Friese IJsselmeerkust heeft de Stuurgroep in 2025 het concept uitvoeringsprogramma (met een paar kleine aanpassingen) definitief vastgesteld. Aansluitend is er met Witteveen en Bos gewerkt aan de verkenning van de aangekondigde onderwerpen en het beoordelen van alle binnengekomen initiatieven. In het kader van de uitvoering van het onderdeel versterking Friese IJsselmeerkust  uit het Programma Friese IJsselmeerkust zijn eind 2025 de projecten Mokkebank en Stoenckherne afgerond.

Regio Waddeneilanden
In 2023 heeft het kabinet een positief besluit genomen op de aanvraag Regio Deal van de Friese Waddeneilanden en de provincies Fryslân en Noord-Holland (Texel), waarbij de regio maximaal een bedrag van € 15,5 mln. krijgt toegekend. De opgaven en ambities zijn verdeeld over vijf programmalijnen, te weten: goed wonen & leven, toekomstbestendig ondernemen & ontwikkelen, optimaal bereikbaar & verbonden, duurzame energie en circulaire economie. Op 1 november 2023 is de Dealtekst ondertekend. De cofinanciering vanuit de provincie ad € 5,2 mln. gebeurt in beginsel uit bestaande budgetten. In 2024 zijn bestuurlijke afspraken (SOK) opgesteld. In 2025 heeft de Regio Deal binnen alle programmalijnen stevige resultaten geboekt. Eind van het jaar is besproken om een aanvraag te doen om de Deal met een jaar te verlengen, mits voor de organisatie voldoende middelen zijn. Dit wordt aan het Rijk voorgelegd. Ook is na twee jaar uitvoering de evaluatie opgestart van de bestuurlijk werkafspraken. De looptijd van de Regio Deal is (nu nog) 2024 – 2027. 

Waddengebied
Voor wat betreft het Waddengebied (Waddeneilanden, Waddenzee en Waddenkust) werken we samen met Rijk, regionale overheden en stakeholders in één governance. Hierbij vormt de Agenda voor het Waddengebied 2050  en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2021-2026 het vertrekpunt. In 2026 zal worden gewerkt aan een nieuw Uitvoeringsprogramma Waddengebied voor de periode na 2026. Verder geven we samen met de provincies Noord-Holland en Groningen uitvoering aan het Waddenfonds en het interprovinciale Investeringskader Waddengebied 2016-2026. Op 10 november 2025 heeft het college van Gedeputeerde Staten een voorgenomen besluit genomen ten aanzien van de verlenging van de Gemeenschappelijke regeling Waddenfonds. Op 28 januari 2026 heeft PS hiertoe besloten.

Zie ook Programma 1, beleidsveld 1.5 Bestuurlijke samenwerking.

Ondersteuningsnetwerk mienskipsinitiatieven

Via het ondersteuningsnetwerk mienskipsinitiatieven willen we samen met betrokken organisaties mienskipsinitiatieven zo efficiënt en effectief mogelijk begeleiden. In het jaar 2025 is het ondersteuningsnetwerk in elke regio van de provincie Fryslân actief (Waddeneilanden, Noordoost-, Noordwest-, Zuidoost- en Zuidwest-Fryslân). Er wordt structureel samengewerkt en aan kennisuitwisseling gedaan tussen de dorpen- en wijkencoördinatoren, de adviseurs van Doarpswurk, Keunstwurk en Sport Fryslân onder leiding van een projectadviseur van de provincie Fryslân. Daarnaast is het bijbehorende platform: stipe.frl gelanceerd waar alle inwoners van Fryslân hulp kunnen vinden bij het realiseren van projecten van onderop voor de Friese gemeenschap. Denk hierbij aan overzicht van fondsen en meedenkers bij overheden en organisaties. In 2026 wordt het leiden van dit netwerk overgedragen aan de steunorganisaties.

Grote integrale maatschappelijke initiatieven

De beleidsbrief ‘grote integrale maatschappelijke initiatieven’ van 16 september 2020 geeft richting aan hoe we als provincie omgaan met majeure maatschappelijke initiatieven, zoals initiatieven als de gebiedspilot Tsjûkemar en het Nannewiid.  Het was de bedoeling deze beleidsbrief in 2025 te evalueren, dit is niet gelukt. Dit staat nu voor 2026 op de planning.  

LEADER is een Europees subsidieprogramma gericht op de sociaaleconomische ontwikkeling van het platteland en is een van de niet grondgebonden instrumenten van het GLB-NSP (zie ook Programma 3, beleidsveld 2. Landbouw).  Door middel van een 'bottom-up'-aanpak geven we samen met bestuurlijke partners en private partijen vorm aan het LEADER-programma. Het LEADER-programma loopt van 2023-2027 in de gebieden: Noordwest-, Zuidoost- en Zuidwest-Fryslân.

In 2025 kregen initiatiefnemers via twee openstellingsperiodes de mogelijkheid om subsidie aan te vragen (maximaal 50% van de totale subsidiabele kosten met een minimum van € 50.000 en een maximum van € 124.999 per project). 

In de drie regio's zijn in totaal 44 aanvragen ingediend, waarvan 18 projecten een LEADER-subsidie hebben gekregen. In totaal is voor € 2.099.516 subsidie toegekend. De totale projectkosten van de gehonoreerde projecten bedragen, inclusief private investeringen en overheidsbijdragen, € 13.051.520. 

In 2025 konden 26 projecten dus niet gehonoreerd worden. Van de niet gehonoreerde aanvragen voldeden er 14 wel aan alle voorwaarden, maar kwamen niet voor subsidie in aanmerking omdat het subsidieplafond was bereikt. 12 aanvragen kregen niet voldoende punten om voor subsidie in aanmerking te komen. 

De Friese Aanpak is opgericht om de samenwerking tussen Friese overheden te stimuleren en faciliteren zonder institutie maar via een netwerksamenwerking, waarbij elke deelnemer autonoom blijft in het benutten van de gezamenlijk tot stand gekomen bouwstenen. Samenwerking tussen overheden is vandaag de dag van groot belang, gezien de diverse complexe en maatschappelijke uitdagingen waarmee we worden geconfronteerd. Denk aan de klimaatdoelen, de energie transitie en de inrichting van het landelijk gebied. Maar ook gezamenlijke uitdagingen in de bedrijfsvoering, zoals de implementatie van de Omgevingswet.

Overheden krijgen steeds meer gedeelde verantwoordelijkheden. Samenwerken loont doordat er o.a. kennis kan worden uitgewisseld en er schaalvoordelen kunnen worden benut. Samenwerken zien we daarbij als middel. De Friese Aanpak heeft als doel om op diverse onderwerpen het functioneren van en tussen Friese overheden te verbeteren door bundeling van ambtelijke kennis en strategische denk- en ontwikkelkracht. Deze onderwerpen kunnen variëren, afhankelijk van de politieke prioriteiten en belangen van de betrokken partners. In de basis gaat het om het aanpakken van uitdagingen die alle, of een groot deel van de, samenwerkende partijen hebben.

De Friese Aanpak heeft begin 2023 een doorstart gekregen. Er is een andere programmaregisseur geworven en er is een nieuw programma geformeerd. Vanaf 2023 heeft dit geleid tot een samenwerkingsprogramma op diverse onderwerpen gerelateerd aan de Omgevingswet. Diverse provinciale collega’s participeren in kenniskringen en doen mee aan productontwikkeling. De samenwerking wordt voortgezet in 2026. Naast de implementatie van de Omgevingswet, ligt de focus in 2026 op de positionering van omgevingskwaliteit (oprichting van een nieuw kennis- en adviescentrum) en de realisatie van een Samenwerkingsovereenkomst (SOK). Met de partners is afgesproken dat de provincie eenzelfde financiële bijdrage levert als Wetterskip Fryslan, €15.000. Voor het kennis en adviescentrum voor omgevingskwaliteit zal nog wel een aanvullende bijdrage worden gevraagd, voor de ontmanteling van bestaande organisaties en de oprichting van een nieuwe. Die bijdrage wordt in dezelfde orde van grootte verwacht.

De bestuurlijke overleggen tussen de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, Vereniging van Friese Gemeenten (VFG) en de gemeente Leeuwarden ter bevordering van de Friese samenwerking van overheden zijn ook in 2025 voortgezet. Naast het afstemmen van actuele zaken en het bevorderen van ‘horizontaal besturen’, werden ook de laatste ontwikkelingen besproken wat betreft bestuurlijke samenwerking evenals samenwerking in bedrijfsvoering. Op 27 oktober 2025 hebben het Wetterskip, de VFG, de gemeente Leeuwarden en de provincie wederom de Friese Bestuurdersdag georganiseerd, die dit jaar in het teken stond van het Friese verkiezingsdebat.

Op basis van de samenwerkingsafspraken 2024-2027, hebben de gemeente en de provincie in 2025 ingezet op een aantal opgaves en thema’s, zoals Spoorzone, kennisinfrastructuur, bedrijfsvoering en digitalisering.