Paragraaf 6. Grondbeleid

Grondbezit is geen provinciaal doel op zichzelf, maar om onze agrarische ondernemers te compenseren voor onze opgaven; natuur, veenweide, waterkwaliteit en de waddenkustversterking  is ruil- en compensatiegronden nodig. Er ligt in dat kader voor de provincie reeds een aanzienlijke verwervingsopgave.  We hebben grond in principe zo kort mogelijk in eigendom, we proberen de grond zo snel mogelijk weer op de markt te zetten. Kenmerk van gebiedsontwikkeling is echter dat over het algemeen veel tijd zit tussen de eerste grondaankopen en de uiteindelijke realisatie.

De Fryske Grûntafel 
De FGT is opgericht, ter bevorderen van grondmobiliteit en richt zich met name op de ondersteuning van lopende gebiedsprocessen. De leden van de FGT zien dat concrete vragen uit gebiedsprocessen uitblijven en hebben dit aangekaart bij het college. In overleg met de leden van de FGT is in 2025 besloten de FGT op non actief te stellen. 

De Provinciale grondbank
Naast infrastructurele werken hebben wij grote opgaven ten aanzien van de landbouw, natuur, veenweide en stikstof. Voor deze opgaves maken we gebiedsgerichte plannen die al uitgewerkt of nog in voorbereiding zijn. Bij deze vraagstukken is de inzet van grond vaak één van de bepalende factoren. In de provinciale grondbank zijn alle gronden opgenomen die bij de provincie in bezit zijn. Dit zijn gronden voor onze (vaar) wegen, gronden voor de aanleg van natuur, veenweide en infrastructuur, ruil- en restgronden.  De provincie heeft ruim 15.000 ha grond, waarvan ruim 12.000 ha structureel bezit (wegen, meren, vaarwegen, etc.). De resterende gronden zijn gronden die in tijdelijk bezit zijn ten bate van de provinciale opgaven.

Strategische Grondvoorraad
Provinciale Staten heeft hiervoor een investeringskrediet van € 23,5 mln. beschikbaar gesteld, De Strategische Grondvoorraad (SGV) om snel op deze kansen te kunnen inspringen. Deze kansen hebben zich sinds het beschikbaar stellen van het krediet voorgedaan. Er is op dit ogenblik zo'n 350 hectare aangekocht voor € 21,1 mln. (januari 2026).  De eerste aankopen (gezamenlijk 34,5 hectare) dateren uit 2021 deze gronden zullen worden ingezet voor het Veenweideprogramma. Daarnaast is er een aantal potentiële aankopen aangewezen waarover momenteel marktconsultatie plaatsvindt.

Aankopen zijn gedaan met een beheersbaar risicoprofiel omdat alleen courante gronden worden aangekocht.  In 2025 is € 0,5 mln. aan grond afgewaardeerd ten laste van de risicoreserve van € 1,2 mln.. Hiervoor is een voorziening gevormd. 

Provinciale Staten hebben bij vaststelling van de 'Beliedsbrief Lânbou Fryslân 2025-2030 Noflijk Buorkje yn Fryslân' in januari 2025 gevraagd om een aankoopplan. Na de vaststelling van de Landbouwhoofdstructuur (Q1 2026) zal een instrumentatrium voor een actiever grondbeleid worden opgesteld.

Nationale Grondbank
Als alternatief voor de SGV zet het college de Nationale Grondbank (NGB) in. Het Rijk en het ministerie van LNV hebben de NGB ingesteld als aanvulling op het provinciaal grondinstrumentarium (grondbanken, grondvoorraden, etc.). Het doel van de NGB is het faciliteren van de gebiedsprocessen in het kader van de transitie landelijk gebied (realisatie opgaven Nationaal Programma Landelijk Gebied – NPLG) en de transitie van de landbouw. De NGB kan door provincies worden ingezet voor aan- en verkoop van agrarische gronden en bedrijven. Aankopen door de NGB komen op naam en de balans van de Staat en rusten niet op de provinciale begroting.  De NGB heeft in 2025 drie aankopen op verzoek van het college van GS gedaan, daarnaast heeft het college op dit moment drie actuele aankoopverzoeken bij de NGB ingediend.

Programma 2 Infrastructuur
De projecten De Haak om Leeuwarden, De Centrale As, N381, N359 en de drie tunnels Wommels–Bolsward zijn gerealiseerd en opengesteld voor verkeer. Hoewel het verkeer gebruikmaakt van de infrastructuur, zijn nog niet alle werkzaamheden volledig afgerond. Voor De Centrale As wordt verwacht dat het project in de loop van dit jaar kan worden afgesloten. De resterende werkzaamheden hebben met name betrekking op verkopen, grenscorrecties en het vestigen en afwikkelen van zakelijke rechten. De N381 is nagenoeg afgerond. De Haak om Leeuwarden zal naar verwachting halverwege dit jaar worden afgerond.

De projecten N358 De Skieding en N358 Uterwei zijn momenteel volop in uitvoering. Op het gebied van grondzaken beperken de werkzaamheden zich voornamelijk tot de afronding van de laatste verrekeningen met particulieren (onder- en overmaat) en enkele kleinere transacties als gevolg van gewijzigde projectinzichten. Na afronding van deze projecten zal een deel van de gronden worden overgedragen aan de betrokken gemeenten, zodat deze in overeenstemming zijn met de verantwoordelijkheden voor beheer en onderhoud.

Programma 3 – Natuur en landbouw

Natuur
Voor de natuurontwikkeling worden via verschillende lopende gebiedsprocessen diverse (grond)verwervingen en bedrijfsverplaatsingen uitgevoerd. De belangrijkste opgave voor de natuur is de realisatie van het Natuur Netwerk Nederland (NNN).

Op 23 april 2025 heeft Provinciale Staten kennis genomen van het rapport “Healweis weromsjen”. Conclusie van dit rapport was dat met het huidige beleid het niet lukt om aan de (inter) nationale verplichtingen te voldoen, maar ook de herziene planning zoals vastgesteld door PS in 2022 niet wordt gehaald. Daarnaast heeft ze Gedeputeerde Staten opdracht gegeven om een plan van aanpak uit te werken met de focus op de cruciale hectares en het maximaal stimuleren van vrijwillige functiewijziging.

Via grondverwerving op vrijwillige basis werken wij in de gebieden De Mieden, Beekdal-Linde, Alde Feanen en Koningsdiep. Hierin wordt nauw samengewerkt met de gebiedscommissies. In de overige gebieden wordt samen met Natuer mei de Mienskip (NmdM) gewerkt aan de realisatie van natuur.

 Ook is er een analyse uitgevoerd in hoeverre de beschikbare ruilgrond (grond gelegen buiten het NNN) in eigendom van de provincie zowel kwalitatief als kwantitatief aansluit op de vraag. De conclusie, die hieruit naar voren kwam, was dat het beschikbare aanbod vaak niet aansluit op de vraag. Het is dan ook een aandachtspunt om uit te zoeken op welke wijze de vraag beter kan aansluiten op het aanbod.

Verder is er uitgewerkt aan een gewijzigd Uitvoeringskader verkoop natuurgronden. Het bestaande verkoopkader bleek in de praktijk moeilijk uit te voeren. Hierdoor is er de afgelopen periode weinig ingerichte natuur verkocht aan een eindbeheerder. Met dit gewijzigde Uitvoeringskader kan er naar verwachting een inhaalslag worden gemaakt.  

Stikstof
Er is geen actief op- of aankoopprogramma gaande voor wat betreft stikstof. Eventuele aankopen (nationale grondbank) en (vrijwillige) beëindigingsregelingen worden gedaan door het Rijk. De provincie zal hierin participeren via de gebiedsprocessen. 

Programma 4 Ruimte en Klimaat:  Veenweide

Binnen programma 4 vormt het dossier Veenweide een omvangrijke opgave. In het gebied Hegewarren heeft de provincie grotendeels eigen grondposities verworven. Met de resterende grondeigenaren worden, op hun verzoek, gesprekken gevoerd over mogelijke aankoop en/of verplaatsing. De provincie voert de aankopen in dit gebied zelfstandig uit en financiert deze uit eigen middelen, binnen de kaders van het vastgestelde aankoopstrategieplan.

In de overige zes kansrijke gebieden worden grondposities verworven ten behoeve van compensatie en ruil. Hiervoor wordt gebruikgemaakt van de Nationale Grondbank, waarbij het Rijk gronden aankoopt met rijksmiddelen ter ondersteuning van provinciale gebiedsprocessen.

Programma 5 Economie en Mienskip: Terpenproject

Het terpenproject komt met het einde van de wettelijke herverkaveling Franekeradeel-Harlingen nu ook meer in een fase verpachting, beheer en toezicht. De gevestigde kwalitatieve verplichtingen voor de terpbescherming zal enige controle vragen. In totaal hebben wij 5 terpen met een kwalitatieve verplichting beschermd voor de toekomst, dit omvat circa 12 hectare. Daarnaast hebben wij 6 terpen in eigendom, dit omvat circa 10,5 hectare. De terpen in eigendom worden verpacht met beperkingen ter bescherming van de archeologische waarde. Vanuit de afspraken binnen de wettelijke herverkaveling Franekeradeel-Harlingen zal nog 1 terp aan het eigendom worden toegevoegd en deze verwerving loopt.

Overig vastgoedbezit
De provincie  heeft ca. 12.000 ha structureel bezit, waarvan het grootste deel bestemd is voor (vaar)wegen en de Friese meren. Daarnaast hebben wij diverse eigendommen die wij zelf gebruiken of verhuren. Het gaat bijvoorbeeld om:

•  Brug- en sluiswachterswoningen
• Huisvesting (steunpunten) voor weg- en waterbeheer door de hele provincie
• Verhuur van oeverstroken, ligplaatsen voor recreatie arken/boten en steigers
• Tijdelijk verworven gronden die wij verpachten
• Busremises
• Het Afsluitdijk Waddencenter
• Diverse gronddepots

Daarnaast zijn wij actief met de verkoop van restpercelen die onder het overige vastgoedbezit vallen. Deze worden eerst aan andere overheden aangeboden, voordat zij in de openbare verkoop gaan.

Hieronder volgt een overzicht van zowel te verwerven als te verkopen ha. grond.

De agrarische grondprijs in onze provincie stijgt nog steeds. Dit betekent dat de verwerving van benodigde gronden duurder wordt, maar dat ons huidig grondbezit over het algemeen meer waard is geworden. Wij achten de risico’s op basis van deze ontwikkelingen beperkt. 

Eventuele afwaarderingen voor natuur, stikstof of veenweide opgaven worden vanuit deze opgaven bekostigd. Deze afwaarderingen of het leggen van kwalitatieve verplichten zijn alleen mogelijk indien er ook daadwerkelijk budgetten voor gereserveerd zijn.