Programma 4: Ruimte en Klimaat

Toelichting
Voorkant samenwerking:
Samenwerking en betrokkenheid bij strategische complexe projecten: We zijn als provincie bij een grote verscheidenheid aan (complexe) projecten als partner betrokken. Zo zaten we aan tafel bij recreatieve ontwikkelingen, woningbouw- en bedrijventerreinontwikkelingen, stoppersregelingen, pilot hub Hallum etc.

Actueel omgevingsbeleid:
Contourenschets POVI: In september 2025 heeft PS kennisgenomen van de contourenschets voor de POVI. Aan de hand van de contourenschets en de diverse daarbij aangenomen moties, werkten we aan het opstellen van een ontwerp-POVI. Daarbij heeft participatie met diverse partijen en met onze mede-overheden plaatsgevonden. 

Omgevingsverordening geactualiseerd: De jaarlijkse wijziging op de Omgevingsverordening is in juni 2025 vastgesteld door PS . De wijziging zag deze keer op diverse correcties en aanvullingen,  zoals o.a. een actualisering van de regels voor bescherming van weidevogelgebieden, de woningbouwprogrammering en houtopstanden en ook een verduidelijking van de regels voor hergebruik van agrarische bebouwing etc. 

Grutsk op 'e Romte is het afgelopen jaar geactualiseerd aan de hand van een eerdere evaluatie.  Het document is aangevuld (oa op de verschillende soorten reliëf en groene landschapselementen), de Top 10 van waardevolle elementen is herschikt en de gebiedsindeling aangepast zodat deze beter aansluit op indeling uit andere beleidsdocumenten.

Toekomstbestendige woningvoorraad: 

Tussen 2022 en 2025 is voldaan aan de afspraak zoals die in de woondeal is opgenomen. Maar als we alleen naar 2025 kijken, zijn er minder woningen gebouwd dan volgens de woondeals was verwacht. Een belangrijke oorzaak is het wetsvoorstel ‘Huurbevriezing sociale huur 2025 en 2026’. Door dit voorstel hebben woningcorporaties hun bouwplannen tijdelijk stopgezet. Daarom zijn er in 2025 minder sociale huurwoningen opgeleverd. Het wetsvoorstel is afgelopen zomer ingetrokken, maar de gevolgen hiervan merken we ook nog in 2026. Daarnaast zijn sommige (wederkerige)afspraken die bij de woondeals horen nog niet uitgevoerd. Het gaat bijvoorbeeld om het oplossen van netcongestie, de stikstofproblemen, de onrendabele top, en het versterken van de ambtelijke capaciteit. Omdat deze punten nog niet goed geregeld zijn, vertraagt dit ook de bouw van woningen.

Er lopen gesprekken met het rijk over een Herstructureringsfonds waarbij aandacht is voor de situatie in Noord Nederland. Dit jaar is er wel een provinciaal 'Herbestemmingsfonds' opengesteld waarmee het gebruik van bestaande gebouwen ten behoeve van woningbouw wordt gestimuleerd. 

Het aantal woondeals is 6 stuks, waarvan er afgelopen zomer 5 woondeals zijn herijkt (Waddeneilanden niet). Het aantal te realiseren woningen voor 2030 is verhoogd van 17.700 naar 22.406 woningen. 

De startnotitie en het Fries woonplan zijn niet in 2025 voorgelegd vanwege de directe relatie met de POVI.  Deze worden in 2026 opgeleverd. 

Toelichting
Per saldo is er een positief resultaat van € 86.000,- op dit beleidsveld. Dit is als volgt te verklaren:

Structurele budgetten
De lagere lasten van € 64.000,- wordt met name veroorzaakt op het vraaggestuurde budget Ruimtelijke ordening en wonen (€ 67.200,-), omdat er minder adviesvragen zijn gedaan en er minder proceskosten zijn gemaakt dan begroot.

Overlopende passiva
Het saldo van € 1.183.000,- op Wonen aan zowel de lasten- als de batenkant wordt voornamelijk veroorzaakt door lagere kosten voor de SPUK Flexibele inzet woningbouw 3^e fase, doordat het ontwikkelen van een gezamenlijke aanpak en afstemming met de gemeenten meer tijd vroeg zal dit nu begin 2026 worden afgerond.

Toelichting
Waterveiligheid en klimaatadaptatie:  we hebben invulling gegeven aan de bovenregionale stresstest, in samenwerking met de provincies Groningen en Drenthe. Daarnaast heeft het waterrobuust bouwen meer invulling gekregen en heeft het thema wateroverlast (piekbuien) meer aandacht gekregen. De overstromingsrisicokaarten in het kader van de Europese Regionale Overstromingsrisico’s 3^e ronde (ROR3) staan in de landelijke database, een gezamenlijk project met BIJ12 en de andere provincies, 
De aanpassing van de normering en de evacuatiefractie voor de Waddeneilanden door de minister is een intensief proces waar de gedeputeerde in gesprekken met de minister inzet op uitstel van de beslissing en nadere uitwerking van de reeds vastgestelde Integrale waterveiligheidsstrategieën per Waddeneiland. De dijkversterking Schiermonnikoog is vooralsnog ‘on hold’ gezet door het proces over de normering. Het proces loopt nog door in de Tweede Kamer in 2026 en houdt bestuurlijk de aandacht.

Voldoende Water: Het opstellen van het plan-MER heeft ruime vertraging opgelopen. Dit proces loopt nog tot in ieder geval het derde kwartaal van 2026. Vaststelling van bescherming grondwater in de Omgevingsverordening in 2027 staat daarmee onder druk.

Schoon water, onderdeel Zwemwaterlocaties: Voor 82% van de zwemwaterlocaties is een goede of uitstekende zwemwaterkwaliteit bereikt. Dat dit nog geen 100% is, komt door verschillende drukfactoren, zoals warmere zomers, overlast door ganzen, belasting uit de omgeving. Daarnaast is het beheer en onderhoud van enkele stranden nog niet optimaal.

Bodem: Er is enige vertraging opgelopen. De Bodemagenda wordt in het eerste kwartaal 2026 opgeleverd. 

Toelichting
Per saldo is er een positief resultaat van € 286.000,- op dit beleidsveld. Dit is als volgt te verklaren:

Structurele budgetten
De lagere lasten van € 245.000,- wordt met name veroorzaakt door de structurele budgetten voor de uitvoering van het Regionaal Waterprogramma (RWP) voor € 182.000,-. Binnen dit programma zijn de kosten over de verschillende onderwerpen anders verdeeld dan oorspronkelijk begroot. Deze onderbesteding wordt met name veroorzaakt doordat niet alle verstrekte opdrachten hebben geleid doordat er vertraging opgetreden door onvolledige informatie en data bij het project Aanwijzen Strategische Voorraden (ASV) grondwater.

Daarnaast is op het Bodembudget € 60.100,- minder uitgegeven, dit wordt veroorzaakt doordat er meer nadruk lag op de activiteiten die gedekt zijn uit het tijdelijke budget en de specifieke uitkering voor dit onderwerp.

Tijdelijke budgetten
De lagere lasten van € 415.000,- wordt met name veroorzaakt door:

Er is een overbesteding op het budget Veenweidevisie (€ 513.800,-), dit wordt met name veroorzaakt door een afrekening uit 2024 met het Wetterskip (ca. € 200.000,-). Daarnaast zijn de totale kosten m.b.t. de Veenweide innovatiepolder in de Hegewarren (ca. € 100.000,-) in eerste instantie ten laste van de provincie gekomen. Deze zullen later verrekend worden met de bijdrage van het Wetterskip in dit project. Tot slot zijn er ca. € 200.000,- meer uitgaven gedaan voor activiteiten die eerder zijn uitgevoerd dan de oorspronkelijke planning. De overbesteding wordt verrekend binnen het tijdelijke budget.

De overbesteding op het budget voor de Veenweide funderingsaanpak (€ 226.000,-) wordt veroorzaakt doordat er meer activiteiten zijn uitgevoerd dan de oorspronkelijke planning binnen het funderingsherstel code rood.

Onderbesteding op het budget KRW SOK regionale samenwerking € 83.700,- wordt veroorzaakt doordat niet alle uitgezette opdrachten binnen de SOK hebben geleid tot betaling omdat de prestaties in 2025 nog niet geleverd zijn. Dit kom deels door een onderzoek vanuit de Wageningen University and Research (WUR) die inmiddels achterhaald is en niet meer wordt uitgevoerd. Het resterende deel wat mee overgaat naar 2026 zal worden ingezet voor projecten in 2026.

Onderbesteding op het budget Versterken Friese IJsselmeerkust € 997.100,- wordt veroorzaakt door vertraging in de voorbereiding van een drietal projecten (i.v.m. vergunning, afstemming en/of onderzoek). Daarnaast hebben we langs het IJsselmeer te maken met zowel het broed- als stormseizoen waardoor op de locaties niet gestart kan worden met werkzaamheden en de planning zomaar een halfjaar kan opschuiven. Het gaat specifiek om de projecten Tacozijl, de Joodse begraafplaats en Uitkijkpunt It Soal.

Minder inkomsten op het budget Versterken Friese IJsselmeerkust € 130.000,- omdat de bijdrage  van de Vogelbescherming Nederland al in 2024 was ontvangen. 

Reserves
De hogere lasten van € 1,6 mln. wordt met name veroorzaakt door:

Het budget voor het Kaderrichtlijn Water (KRW) voor maatregelen van niet productieve investeringen wordt gevoed vanuit de reserve Breed Cofinancieringsbudget. Hierop is een overschrijding van € 369.200,- en zijn er meer inkomsten (€ 444.200,-) ontvangen dan begroot. Dit wordt veroorzaakt doordat de Europese cofinanciering is omgezet van 50% naar 73% financiering waardoor de al verstrekte cofinanciering is gecorrigeerd door het RVO.

Het budget voor de Ambitieagenda IJsselmeerkust heeft een positief saldo van € 151.900,-. De geplande uitgaven op deze post zijn grotendeels uitgevoerd.  Het positieve saldo is te verklaren door herstelboekingen uit voorgaande jaren. Dit wordt veroorzaakt door lager uitvallende kosten voor de verkenning. Een verdiepingsslag op het thema stranden is wel reeds uitgezet, maar de daadwerkelijke kosten komen in 2026.

Op de reserve voor het HORIZON  project Soilcrates (gekoppeld aan de reserve Breed cofinancieringsbudget EU) is er een onderbesteding van € 170.100,-. De provincie is lead partner (penvoerder) van dit project. Wij zijn hierbij afhankelijk van de voortgang die grotendeels door externen of samenwerkingsverbanden wordt behaald. Deze middelen blijven via de reserve hiervoor beschikbaar.

Tot slot is er in het laatste kwartaal meer kosten gedeclareerd door het RVO dan was begroot (€ 1,6 mln.) i.h.k.v. de afronding van POP3 voor KRW, dit past echter binnen de totale beschikbare middelen.

Overlopende passiva
De lagere lasten van € 4,3 mln. wordt met name veroorzaakt door:

De SPUK L10 Impulsgelden veenweiden heeft een onderbesteding van € 3,9 mln. Dit is veroorzaakt door een overboeking van reeds gemaakte kosten van deze SPUK naar SPUK L25 Provinciale Versnellingsvoorstellen transitie landelijk gebied. Deze overboeking is in overleg met ministerie gedaan. De gemaakte kosten passen goed binnen de kaders van de SPUK L25, met name de afwaarderingskosten van gronden, waardoor er in de SPUK L10 ruimte beschikbaar komt om andere doelen, zoals natuurontwikkeling, te realiseren.

Er is een onderbesteding op de SPUK E44 Tijdelijke impulsregeling klimaatadaptatie (€ 694.300,-) en op de SPUK E87 FRESHEM-NL fase 2 (€ 177.250,-). Dit wordt veroorzaakt doordat er beschikkingen zijn afgegeven waarvoor in 2025 minder werkzaamheden zijn verricht. Als gevolg van de regels voor de lastneming subsidie wordt dit bedrag dan niet in 2025 verantwoord.

Op de SPUK GRO06c Regiodeal NIL Veenweide 2022-2024 is er een onderbesteding van € 234.000,-. Dat wordt met name veroorzaakt door minder belangstelling voor de zogenaamde voucherregeling Aldeborn De Deelen, een subsidieregeling voor boeren.

Op de SPUK E118 NL2120 is er een overbesteding van € 318.000,-, dit wordt veroorzaakt door een hogere subsidie aan de stichting Veenweide innovatiepolder in de Hegewarren voor de afkoop van fosfaatrechten van de proefboerderij. Deze subsidieverstrekking is in de planning naar voren gehaald.

Voor het project NBRACER (ook Horizon Europe) is er een onderbesteding van € 85.800,-. Ook hierbij zijn we over de voortgang van het project afhankelijk van onze partners.

De SPUK E99 Versterken Friese IJsselmeerkust heeft een overbesteding van € 562.800,-, dit is te verklaren door meerwerk bij de projecten Stoenckherne, Workumer binnenwaard en Mokkebank.

OP SPUK L35 Rpml is een onderbesteding van € 100.000,-. De verdere uitwerking van dit onderdeel van het maatregelpakket Klimaat/Veenweide vraagt meer tijd. Dit is opgenomen in het Werkplan Veenweide 2026, realisatie gaat in 2026 plaatsvinden.

Toelichting
Het percentage opgevolgde aanbevelingen uit het onderzoek van de Noordelijke Rekenkamer is lager dan gewenst.  Van de drie aanbevelingen zijn uiteindelijk twee aanbevelingen overgebleven,  PS heeft daartoe op 26 november 2025 besloten. GS dient één aanbeveling uit te voeren (dit wordt in 2026 opgepakt). De FUMO was verantwoordelijk voor de andere aanbeveling, deze is wel uitgevoerd in 2025.  Omgevingsdienst Nederland heeft eind 2025 een rekenvel opgeleverd, waarmee op Erkende Maatregelen Lijst (EML) maatregelenniveau de energiebesparing per jaar kan worden berekend. De FUMO heeft daarna opdracht gegeven voor het ontwikkelen van een outcome dashboard energiebesparing. Dit dashboard zal in 2026 operationeel zijn.

Gemiddeld gezien is de doelwaarde voor zowel beschikkingen op aanvragen vergunningen als handhavingsbeschikkingen gerealiseerd.  Het is een gemiddelde omdat het gaat om een divers pallet aan soorten activiteiten waarvoor procedures worden doorlopen.

Voor de inzet van VTH-instrumenten zijn geen indicatoren geformuleerd.

Toelichting
Per saldo is er een overschrijding van € 113.000,-. Dit is als volgt te verklaren:

Structurele budgetten
De hogere lasten wordt veroorzaakt door een extra financiële bijdrage aan de FUMO van € 111.000,- als gevolg van een nadelig financieel resultaat over 2025 (circa € 790.000,-voor de provincie). Hier is gedurende het jaar op gestuurd door deze overschrijding grotendeels binnen de bestaande budgetten op te vangen. Het werkelijke resultaat zal bij behandeling van de Jaarstukken 2025 aan het Algemeen Bestuur van de FUMO worden voorgelegd.

De lagere inkomsten zijn in totaal € 62.000,-. Dit wordt met name veroorzaakt doordat er minder legesinkomsten zijn gerealiseerd.

Voor het onderdeel Milieubelastende activiteiten is het aantal verleende vergunningen net als vorig jaar lager dan geraamd (€ 165.300 minder inkomsten). Er zijn kort voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet en de legesplicht nog relatief veel aanvragen ingediend voor milieubelastende activiteiten. Het achter blijven van het aantal aanvragen omgevingsvergunningen met milieubelastende activiteiten is ook landelijk een tendens. Afgelopen jaar zijn echter wel verschillende vergunningen geactualiseerd op initiatief van het bevoegd gezag, daarvoor kunnen echter geen leges in rekening worden gebracht.

Voor het onderdeel Omgevingsplan en bouwactiviteiten zijn iets minder legesopbrengsten gerealiseerd dan begroot. (€ 20.170,-) De grondslag van de leges voor het onderdeel bouwen wordt bepaald door de hoogte van de bouwkosten. Hoewel het aantal aanvragen ook op dit onderdeel achterbleef zijn er een aantal vergunningen voor wat grotere bouwprojecten verleend, waardoor de legesbaten minder verschil ten opzichte van de raming laten zien.

Voor het onderdeel Ontgrondingen zijn veel meer vergunningen aangevraagd dan begroot, waardoor ook meer leges (€ 93.300,-) zijn ontvangen. Dit kan worden verklaard doordat met de Omgevingswet de Omgevingsverordening is aangepast en daarin de grens, waarbij zonder vergunning een ontgronding mag worden uitgevoerd, is verlaagd. Dat leidt ertoe dat in meer gevallen een vergunning nodig is. Daarbij zijn net als vorig jaar, veel grondwerkzaamheden in de provincie uitgevoerd voor het aanleggen van kabels en leidingen. Ook extra aandacht voor toezicht in het veld draagt voor een deel bij aan het hoge aantal aanvragen.

Tijdelijke budgetten
De lagere lasten van € 37.100,- wordt met name veroorzaakt door minder uitgaven op het tijdelijke budget voor de Saiter. Dit komt doordat de kosten voor grondwatermonitoring lager uitvielen en doordat werkzaamheden voor het inwinnen van advies over de samenwerking met It Fryske Gea zijn vertraagd. Deze middelen vallen vrij.

Toelichting
1. Energieopwekking:
De Uitvoeringsagenda Energiehubs is vastgesteld. De Waddeneilanden en Hallum zijn pilots voor energiehubs.   

Er is nog geen batterijbeleid opgesteld. Er worden samen met gemeenten wel voorbereidingen voor getroffen. Er is een tekstvoorstel voor batterijsystemen opgesteld voor de POVI.

Het animo voor groen gas projecten is groot. Maar de uitvoering van de projecten voor groen gas ligt op dit moment nagenoeg stil als gevolg van de uitspraak van de Raad van State (december 2024). Door deze uitspraak is het lastig om mestvergisters toe te staan binnen het natuurbeschermingsrecht. Initiatieven worden nog wel opgestart in relatie tot planvorming/ontwikkeling (planvorming mestvergistinghubs en industriele vergisting ) maar kunnen nog zeer beperkt doorgang vinden vanwege de noodzakelijke juridische borging binnen de natuurwet. Het afgelopen jaar heeft dan ook met name in het teken gestaan van juridische duiding en uitleg richting de stakeholders. 

2. Energiebesparing:
Er zijn 80 bedrijven en 33 energie collectieven op bedrijventerreinen die ondersteuning via ondernemersloket Ynbusiness ontvangen hebben en stappen zetten in de verduurzaming.

3. Onafhankelijk van fossiele brandstoffen:
Bij het Fries Energiehuis zij 70 ondersteuningsvragen behandeld. Die hebben geleid tot 47 daadwerkelijke begeleidingstrajecten.

Toelichting
Per saldo is er een onderschrijding van € 29.000,-.

Tijdelijke budgetten
De lagere lasten van € 29.000,- betreft vrijval bij het budget Lokale Energie Initiatieven (LEI), vanwege een subsidieafrekening die lager uitgevallen is.

Reserves
De lagere lasten van € 1,2 mln. bij Energie opwekking betreft voor € 1 mln. de provinciale subsidie en de cofinanciering bij de IKW-subsidie aan Blue Energy. In 2025 is de in 2024 ontstane vertraging deels ingelopen, maar deze wijkt nog wel af van de verwachte projectvoortgang waarop de oorspronkelijke beschikking is gebaseerd. Daardoor konden we in 2025 niet de volledige last die in de begroting is opgenomen nemen en zal dit naar verwachting de komende jaren gebeuren. Daarnaast betreft het voor € 174.000,- het budget juridische ondersteuning WPF, omdat het vastleggen van de arbitrageprocedure in een overeenkomst (veel) meer tijd heeft gekost dan ingeschat, waardoor de arbitrageprocedure ook veel later is opgestart met als gevolg minder uitgaven in 2025. 

De lagere lasten van € 2,3 mln. bij Energiebesparing betreft de regeling isoleren woningen. Door gewijzigd inzicht m.b.t. de lastneming van deze subsidies, kunnen we in 2025 geen last nemen en schuift het resterende bedrag via de mutatie reserves naar volgende jaren.

De hogere lasten van € 603.000,- en tegelijk hogere baten van € 744.000,- betreffen het INTERREG NSR project Waterwarmth, vanwege de eind 2025 ontvangen ERDF (European Regional Development Fund) subsidie die vanuit de rol van Leadpartner is doorbetaald aan de projectpartners. In de begroting was rekening gehouden dat deze middelen pas in 2026 zouden worden ontvangen en doorbetaald zouden kunnen worden.

Overlopende passiva
De lagere lasten van € 351.000,-  bij Energie opwekking betreft de SPUK Maatschappelijk vastgoed, vanwege minder scans en doordat de projectvoortgang van de subsidie bedrijventerreinen MKB minder snel verlopen is dan waar in de begroting rekening mee gehouden was.
De hogere lasten van € 702.000,- bij Onafhankelijk van fossiele brandstoffen betreft de SPUK Capaciteit Decentrale Overheden Klimaat en Energie (CDOKE), vanwege o.a. een extra bijdrage van het rijk voor Energiehubs. In totaliteit hebben wij extra inzet op deze SPUK gepleegd, dus meer kosten gemaakt.