Paragraaf 9. Grote projecten

Welke besluiten zijn er nog genomen in het jaar 2025 door Provinciale Staten?
Er zijn in 2025 geen PS-besluiten genomen.

Wat heeft het gekost?
In 2025 is het Masterplan Lelylijn opgesteld. Met het Rijk is afgesproken de kosten hiervan ad € 2 mln. te verdelen in 50% voor het Rijk en 50% voor de regio. Voor de provincie Fryslân betekent dit een bijdrage aan de plankosten van € 330.000.

In het Bestjoersakkoart 2023-2027 Oparbeidzje foar Fryslân is € 1 mln. gereserveerd, die zal in 2025 en 2026 worden aangesproken voor de uitvoering van de vervolgstappen op basis van de afspraken in het BO MIRT 6 november en 20 december 2024 en op basis van het toekomstige regeerakkoord. De oorspronkelijke € 3 mld. die het kabinet had gereserveerd voor de Lelylijn is in het kader van de Voorjaarsnota 2025 voor een belangrijk deel besteed aan andere infrastructurele projecten, waarmee er nog circa € 600 mln. resteert voor de Lelylijn. 

Wat wilden we bereiken en wat hebben we gerealiseerd? 
In 2024 is het MIRT- en NOVEX-onderzoek voor de Lelylijn afgerond. Eind 2025 is het Masterplan Lelylijn afgerond.

Sinds december 2022 is het (door Rijk en Regio gezamenlijk opgerichte) projectteam Lelylijn aan de slag met het MIRT- en NOVEX-onderzoek respectievelijk Masterplan waarin de effecten van de Lelylijn worden onderzocht. Doel van het onderzoek is het opleveren van voldoende informatie om de Startbeslissing Verkenning Tracéwet te nemen door de minister, als start van de formele planvoorbereiding en realisatie van de Lelylijn. Verder is een Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn opgesteld ten behoeve van de nieuwe landelijke Nota Ruimte. In Europees verband loopt een traject om de Lelylijn op te nemen in het 'extended core network', TEN-T, het eerste resultaat van dit traject is dat de Lelylijn op het comprehensive network, TEN-T wordt vermeld. Er wordt lobby gevoerd richting Europa om cofinanciering voor de aanleg van de Lelylijn te krijgen uit de budgetten achter de TEN-T verordening en andere mogelijke Europese fondsen.

Hoe hebben de genoemde risico’s zich ontwikkeld en zijn er nieuwe risico’s bijgekomen?
Het is een risico of er zicht komt op 75% van de financiering van de Lelylijn. Dat hanteert het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat als spelregel voor het nemen van de Startbeslissing.  Klaas Knot (oud president-directeur Nederlandsche Bank) is in 2025 aangesteld om hierover een advies uit te brengen. Dit advies wordt op 30 januari 2026 gepresenteerd tijdens het Lelylijncongres als opmaat naar het nieuwe regeerakkoord.

Welke besluiten zijn er nog genomen in het jaar 2025 door Provinciale Staten?
Op 5 november 2021 hebben Provinciale Staten ingestemd met het besluit van Gedeputeerde Staten van 5 oktober 2021 over de invoering van het nieuwe treinbeveiligingssysteem European Rail Traffic Management System (ERTMS) op de noordelijke regionale spoorlijnen. Het is een gezamenlijk project van het Rijk en de provincies Groningen en Fryslân. De provincies zijn opdrachtgever voor Arriva voor de ombouw van 68 treinstellen (het geschikt maken voor ERTMS). Het Rijk draagt zorg voor de ombouw van de spoorinfrastructuur voor circa € 310 mln. Het project kent een doorlooptijd tot 2030.

In 2025 zijn er geen nieuwe besluiten genomen door Provinciale Staten.

Wat heeft het gekost?
Het totale budget voor de ombouw van de treinen bedraagt € 99,5 mln. Hiervoor draagt de provincie Fryslân € 10 mln. bij en de provincie Groningen € 20 mln. (naar rato omvang van de concessie: 1/3 Fryslân en 2/3 Groningen). De bijdrage van de provincie wordt gedekt uit de te realiseren besparing in de concessie. Via een Specifieke Uitkering (SPUK) ontvangen de provincies van het Rijk naar rato het resterende bedrag. Arriva heeft op basis van een kasstroomregeling circa € 30 mln. ontvangen; 1/3 van Fryslân en 2/3 van Groningen. Met deze middelen wordt het contract met Stadler gefinancierd, de partij die de treinstellen gaat ombouwen voor Arriva.

Wat wilden we bereiken en wat hebben we gerealiseerd? 
ProRail heeft een projectorganisatie in het leven geroepen om de uitrol van ERTMS in Nederland te organiseren. Inmiddels staan een aantal treinen bij de fabrikant voor de ombouw naar een prototype. De aanpassing van de Friese spoorlijnen naar ERTMS is inmiddels gegund. Door vertraging in een door een externe partij aan te leveren Specifieke Transitie Module (STM) is de gehele implementatie ongeveer 2 jaar vertraagd. 
De provincies hebben zitting in de stuurgroep ERTMS noordelijke lijnen en worden middels kwartaal- en jaarrapportages geïnformeerd. De regie op planning en uitvoering is belegd bij de landelijke Programmadirectie die hiervoor door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is opgericht.

Hoe hebben de genoemde risico’s zich ontwikkeld en zijn er nieuwe risico’s bijgekomen?

• De beide provincies zijn volledig risicodragend voor de ombouw van het treinmaterieel naar verhouding van inbreng.
• Door de vertraging van de STM module (nodig om zowel op het oude beveiligingssysteem als op het nieuwe systeem te rijden) zijn er extra kosten gemaakt en moeten nog extra kosten gemaakt worden. Provincie en Rijk zijn in overleg wie verantwoordelijk is voor deze kosten en afgesproken is de afspraken vast te leggen in een aangepaste overeenkomst.
• De indexering is een risico. We zijn met het Rijk overeengekomen dat zij hun bijdrage jaarlijks indexeren voor zover niet is uitbetaald. Onze eigen bijdrage wordt niet geïndexeerd, hetgeen op termijn kan leiden tot een tekort. In het totale budget is circa € 9 mln. beschikbaar voor risicodekking.
• Omdat de noordelijke lijnen als één van de eerste worden omgebouwd naar ERTMS kunnen er onvoorziene zaken optreden.
• De complexiteit van de integrale werking van de diverse ProRail systemen maakt dat er nog geen definitief startmoment is gepland. Vooralsnog kan de voorziene vertraging opgelost worden binnen de looptijd van project.

Welke besluiten zijn er nog genomen in het jaar 2025 door Provinciale Staten?

Geen.

Wat heeft het gekost?

Wat wilden we bereiken en wat hebben we gerealiseerd? 

Naar verwachting wordt er begin 2026 ingestemd door de Europese Commissie met de Compensatiesystematiek Veenweide (CSV). Dit is een belangrijk instrument om in Fryslân te komen tot uitvoering. 

Op dit moment is er onvoldoende budget om de doelstellingen uit het Veenweideprogramma 2021 – 2030 te realiseren. Bij de risico’s gaan we daar verder op in. 

In 2025 hebben we binnen de programmalijnen de volgende werkzaamheden uitgevoerd:

P1 Waterbeheer en klimaatadaptatie

• Voortzetting en verdere uitrol van de projecten met flexibel peilbeheer (‘hoger als het kan, lager als het moet’) ;
• Als onderdeel van de integrale aanpak de Kaderrichtlijn water-maatregelen voor waterkwaliteitsverbetering meenemen in de gebiedsgerichte aanpak.
• Inzet op de problematiek rondom funderingsschade en het borgen van de effectiviteit van hoogwatercircuits
• Ondersteuning van planvorming voor waterkwantiteit; zoet water toevoer en waterberging.  

P2 Bodem en grondgebruik

• Begeleiden proeven VIPNL voor overlagen, klei in veen en profielkeren, excursies organiseren en resultaten delen.
• Klei in veen op praktijkschaal beproeven met boeren uit de Groote Veenpolder
• Uitvoeren onderzoek verbeteren vochttoestand en het bewerken van mest
• Aanleggen demonstratieveld Hegewarren om de effecten van beweiding op draagkracht in kaart te brengen.
• Inhoudelijk bijdragen aan opzet VIPNL-onderzoek ‘Weide en Water’.
• ondersteunen praktijknetwerk van boeren en loonwerkers voor duurzame maisteelt voor minimale grondbewerking en een gewasbeschermingsmiddelenvrije maisteelt.

P3 It Nije Buorkjen 

• Voorlichting en advies geven over bedrijfseconomisch perspectief na peilverhoging.
• Inzetten op goedkeuring CSV door Europese commissie voor uitrol CSV in de ontwikkelgebieden
• Uitrollen GLB Samenwerkingsregeling voor peilverhoging (en extensivering)
• GLB-praktijkbedrijven opgestart.
• Stimuleren van initiatieven die werken aan een passende ontwikkeling van de vegetatie onder natte condities en geschikt blijvend voor melkproductie.
• Bevloeiingsproef Brekkenpolder opgestart.
• Uitwerken kringlooplandbouw meegenomen bij ontwikkeling innovatiebedrijf Hegewarren.

P4 Natuur en biodiversiteit

• In 2025 is de landschaps-ecologische systeemanalyse (LESA) uitgevoerd door Altenburg en Wymenga in samenwerking met een brede adviesgroep met alle partners uit het veenweidegebied. In de eerste helft van 2026 wordt deze opgeleverd in een webtool, om de bruikbaarheid van de LESA te vergroten. Daarnaast is (gekoppeld aan de LESA opdracht) gestart met de uitwerking van een maatregelimpact-overzicht, dat inzichtelijk maakt welke impact mogelijke maatregelen hebben, gedifferentieerd naar de verschillende type veengebieden in de LESA. De LESA en de maatregelimpactmatrix dienen komend jaar als bouwsteen in de voorbereiding van de herijking van het Veenweideprogramma. Per gebied is uitwerking gegeven aan verschillende vormen van gebiedsspecifieke onderzoeken gericht op het landschaps-ecologische systeem passend bij de behoefte van het gebied.
• In het veenweidegebied is generiek archeologisch onderzoek gedaan naar waardevolle vindplaatsen. Generieke kennis stelt ons in staat de (potentiële) waarde van de archeologie in de kansrijke gebieden nauwkeuriger te bepalen. Deze kennis is nodig voor het preciezer bepalen van de noodzaak en vorm van nader onderzoek in geval van ingrepen in de gebieden. Met name in de Hegewarren is vanwege werkzaamheden op verschillende plekken al diepgaand onderzoek gedaan. In de andere gebieden is nog geen sprake van werkzaamheden waarbij de impact dermate groot is dat de urgentie voor diepgaand archeologisch onderzoek aanwezig is.
• Het projectplan voor onderzoek naar CO2 vastlegging is in samenwerking met het waterbedrijf op de Hegewarren opgesteld. In verband met regelgeving is er niet eerder begonnen met de proef, naar verwachting kan de proef dit voorjaar van start. Daarnaast is er in 2025 in vervolg op een studie van Altenburg & Wymenga over kruidenrijk grasland bij hogere peilen een praktijkproef op de Hegewarren gestart. De omvorming naar kruiden- en faunarijk grasland op veen door vernatting en extensivering lijkt vaak moeilijker te zijn dan verwacht in verband met de aanwezigheid van dominante soorten als Pitrus. In 2025 is het projectplan geschreven, zijn de eerste percelen ingericht en is gestart met de 0-meting. In 2026 worden de eerste resultaten verwacht.

P5 Integrale gebiedsaanpak
 
Separaat wordt nader ingegaan op de drie belangrijkste gebiedsprojecten (ontwikkelgebieden) van Veenweide, namelijk Aldeboarn de Deelen, Hegewarren en Idzegea. Daarnaast wordt vanuit Veenweide nog een aantal gebiedsprocessen actief ondersteund: 

Groote Veenpolder:  Het Bestjoerlik Oerlis Feangreide (BOF) heeft in 2025 positief gereageerd op het advies van de projectleider over de toekomst van het gebiedsproces. Het beeld is, dat er in het gebied veel wantrouwen is naar elkaar en naar de overheid. Ook is er in het gebied weinig energie om met elkaar een breed gedragen gebiedsproces op te zetten. Het advies is, om aan de overheid duidelijke kaders te vragen, waarbinnen er van onderop weer vertrouwen en initiatief kan groeien. In de tussentijd moet er goed onderzoek worden gedaan naar de vermeende wegzijging van grondwater naar de Noordoostpolder. Individuele hoorzittingen met de mensen in het gebied kunnen bijdragen aan het in beeld brengen van informatie, verwachtingen en zorgen. Alles bij elkaar kan dit een mogelijke basis vormen voor verdere gesprekken in de toekomst.

De Proeftuin Bodem en de bijbehorende Initiatiefgroep blijven actief met onderzoek, vergelijking en onderlinge uitwisseling zodat de Groote Veenpolder een plek blijft waar leren belangrijker is dan gelijk krijgen. De Proeftuin Bodem heeft zich bewezen als een waardevolle leeromgeving waarin boeren, onderzoekers en bestuurders samen ervaring opdoen met bodemmaatregelen.

Leechlan Grou-Warten: We gaan verder met de verkennende fase in het Leechlân. Met draagvlak in het gebied beginnen we aan de projecten zoals genoemd in het startdocument dat in april ’24 door het BOF is vastgesteld. De ervaringen en resultaten hiervan vormen de bouwstenen voor de verdere planuitwerking.  

Akkrumer Goedland:  We geven uitvoering aan de initiatieven om te komen tot een collectief verdienmodel vanuit de doelstellingen Veenweide. Hiervoor wordt concreet invulling gegeven aan de opgave van het landelijke Groeifonds (NL2120) en samengewerkt met Innovatiepolder Hegewarren.  

P6 Onderzoek en monitoring
Op het gebied van onderzoek en monitoring gaan we het volgende doen:

• In 2025 is de nauwe samenwerking met het NOBV voortgezet. Vanuit het programma nemen twee leden deel aan de begeleidingscommissie van het NOBV.
• We hebben een financiële bijdrage geleverd aan een landelijke verkenning naar bodemvochtmetingen middels detectie van gammastraling. Deze verkenning loopt nog door in 2026.
• Er is een eerst aanzet gedaan tot het maken van een dashboard om de voortgang van het programma te monitoren. Hier wordt in 2026 verder invulling aan gegeven.
• Ook in 2025 hebben we het meten aan de uitstoot van broeikasgassen met eigen zogenaamde eddy covariance meetmasten voortgezet. Deze metingen helpen om inzicht te krijgen in de effectiviteit van verschillende maatregelen om het veen te behouden. Deze metingen lopen ook in 2026 door.
• Jaarlijks wordt er een meetronde gedaan om de bodemdaling in het veenweidegebied te volgen. Deze meting op een dertigtal percelen heeft ook in het vroege voorjaar van 2025 plaatsgevonden.
• Het monitoren van grondwaterstanden en bodemvochtmetingen is een doorlopende monitoring en heeft ook in 2025 plaatsgevonden. Deze metingen helpen bij het inzichtelijk krijgen van de effecten van verschillende maatregel om het veen te vernatten. De jaarlijkse analyses hiervan hebben ook in 2025 plaatsgevonden.
• Ook in 2025 is weer een monitoringsronde uitgevoerd op het voorkomen van leverbot. In 2026 wordt de laatste ronde gedaan.
• In 2024 is gestart met het monitoren van het effect van verhoogde grondwaterpeilen op mestkelders. Hiertoe zijn er in voorkomende situaties peilbuizen geplaatst. Dit onderzoek loopt ook in 2026 door.
• Het valideren van maaiveldhoogtes van de AHN middels landmeetkundige metingen is nog niet opgestart. Wel zijn er in de praktijk wat metingen gedaan in het kader van de GLB samenwerkingsregeling. In 2026 wordt de validatie verder opgepakt middels een bijdrage aan een landelijk onderzoek naar dit onderwerp.
• De monitoring van de waterkwaliteit en ecologie is in 2025 flink opgeschaald. Deze monitoring loopt ook in 2026 door.
• Er wordt één vuilstort in het gebied Aldeboarn – De Deelen gemonitord. In 2026 wordt bekeken of er meer monitoring bij andere voormalige vuilstorten noodzakelijk is.

P7 Funderingen
Continueren uitvoering Funderingsaanpak, inclusief de moties bij de Funderingsaanpak:

• P7 Funderingen 
  Continueren uitvoering Funderingsaanpak, inclusief de moties bij de Funderingsaanpak: 

  • Funderingsloket (operationeel sinds maart 2024) verder uitbouwen en ontwikkelen om woningeigenaren te helpen met informatie en stappen naar funderingsonderzoek en -herstel incl. subsidies, financieringsmogelijkheden en psychosociale begeleiding 
  • Subsidieregeling funderingsonderzoek (incl. kwijtschelding eigen bijdrage) uitvoeren sinds openstelling januari 2024 
  • Subsidieregeling funderingsherstel (incl. hardheidsclausule voor bijzondere gevallen) uitvoeren sinds openstelling juni 2025 
  • Het landelijke Fonds Duurzaam Funderingsherstel is sinds juli 2025 in werking  
  • Doorpakken op code rood gevallen; 12 van de 13 gevallen hebben een besluit ontvangen en er is een nazorgplan (tot in ieder geval  31 december 2027) Code Rood opgemaakt (Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en gemeente Weststellingwerf) voor ondersteuning en advies. De eigenaren van het laatste en zeer complexe adres zijn ook in 2025 geadviseerd en ondersteund; zij hebben hun opties nog in beraad en begeleiding wordt gecontinueerd   
  • Evaluatie van de in dec 2022 door PS en AB aangenomen moties: in 2025 is de Tussenevaluatie “Wat je niet ziet bestaat wel” opgeleverd (PS juni 2025), betreffende de uitvoering van de moties (PS/AB juli 2023) en de oorspronkelijke Funderingsaanpak (PS dec 2022). De aanbevelingen zijn uitgewerkt naar acties en via het Werkplan 2026 met een begeleidende brief (id nr. 2465132) voorgelegd aan PS.
  • Financiële verbreding Funderingsaanpak is uitgevoerd door aan te blijven sluiten bij het Rijk, sinds vóór 2022 mee te doen in de voorbereidingen van de Nationale Aanpak Funderingsproblematiek en in zomer 2025 is Fryslân aangewezen als pilotgebied in de Gebiedsgerichte leeraanpak (GGLA) waar het Rijk middelen voor beschikbaar stelt. Een eerste bijdrage heeft Den Haag via de Decembercirculaire toegekend op basis van onze aanvraag voor het opstellen van een plan van aanpak voor Gebiedsgerichte aanpak als eerste stap naar de GGLA. 

Hoe hebben de genoemde risico’s zich ontwikkeld en zijn er nieuwe risico’s bijgekomen? 

Onvoldoende bezetting door een krappe arbeidsmarkt blijft een risicofactor, vooral  bij de Funderingsaanpak. De tijd die nodig is voor beslissingen aan de kant van bewoner-eigenaren kan lijken op vertraging terwijl ook het gunnen van tijd aan de woningeigenaren onderdeel van de aanpak is. Daarnaast is Fryslân landelijk gezien voorloper in het aanpakken van funderingsproblematiek, wat pionieren en dus tijd investeren betekent. 
Al met al blijkt dat er geprioriteerd en getemporiseerd is binnen de Funderingsaanpak: de openstelling van de herstelregeling funderingsschade was eind juni 2025 beïnvloed door de voorname aandacht aan Code Rood. Het temporiseren van de subsidieregelingen heeft direct effect op de besteding van het budget Funderingsaanpak tot 2030. Ook ontbreekt tot nu toe de grote toeloop op de subsidieregelingen. De financiële verbreding van de Funderingsaanpak is in 2025 ingezet en verder uitgewerkt via de GGLA, maar niet eerder dan halverwege 2026 zal de omvang, ook financieel,  van de GGLA duidelijk worden.

Onvoldoende budget voor de realisatie: zoals bij de vaststelling van het FPLG is aangegeven is zo’n € 1,4 mld. nodig om het Veenweideprogramma tot uitvoering te brengen, inclusief de aanpak funderingen. Met het wegvallen van het Transitiefonds Landelijk Gebied wordt voor de financiering gekeken naar overige financieringsbronnen vanuit het Rijk en Europa. Het is nog onvoldoende duidelijk welke financieringsbronnen waarvoor beschikbaar komen en in hoeverre dit ingezet kan worden voor de uitvoering van het Veenweideprogramma. Duidelijk lijkt wel dat er onvoldoende budget is om de bestuurlijke taakstelling in 2030 te realiseren. Het is op dit moment niet te zeggen of de financiële verbreding van de Funderingsaanpak haalbaar is, omdat dit afhangt van de landelijke beleidsontwikkeling.  
 
Onvoldoende tempo in de grondverwerving: Invulling van de opgaven in de gebiedsprocessen vraagt de mogelijkheid om af te kunnen waarderen en te kunnen compenseren. Grond is hierin cruciaal. Tot op heden hebben we onvoldoende grond beschikbaar in de verschillende gebieden om te kunnen afwaarderen en compenseren en kunnen wij onvoldoende snel handelen.  

Welke besluiten zijn er nog genomen in het jaar 2025 door Provinciale Staten?

Geen.

Wat heeft het gekost?

Wat wilden we bereiken en wat hebben we gerealiseerd?

• In oktober 2025 heeft de Gebiedscommissie ADD aan de overheden (provincie, Wetterskip en betrokken gemeenten) voor ADD Zuid (ca 2.000 ha landbouwgrond en ruim 500 ha natuurgrond) een voorstel voor structurele verhoging van de grondwaterstanden (peilscenario ADD Zuid). Voorafgaand aan aanbieding aan de overheden is het peilscenario ook met de boeren in het gebied zelf besproken. Het peilscenario behelst verhoging van de grondwaterstand tot gemiddeld 40 cm onder maaiveld voor reguliere landbouwgrond en tot 20 cm onder maaiveld voor het overgangsgebied rondom het Natura 2000 gebied De Deelen. Ook bevat het een concrete uitwerking van de voor deze peilverhoging noodzakelijke aanpassingen aan het watersysteem.
• Het peilscenario is ontwikkeld in samenspraak met alle stakeholders en wordt gedragen door de boeren in het gebied zelf. Het is daarbij de bedoeling dat de met het plan gepaard gaande vermogens- en inkomensschade voor de grondeigenaren en -gebruikers vergoed wordt aan de hand van de Compensatiesystematiek Veenweide (CSV). Deze CSV hebben wij in 2024, gelijktijdig met het DB van het Wetterskip vastgesteld en ligt op dit moment nog ter beoordeling voor bij de Europese Commissie. We hopen daar begin 2026 groen licht voor te krijgen.
• In de CSV systematiek krijgen de boeren de keuze of ze de nadeelcompensatie willen krijgen uitgekeerd in geld of in de vorm van extra grond. De boeren die hun bedrijf willen voortzetten zullen voornamelijk kiezen voor grondcompensatie. Ten behoeve van dit laatste is in het plan ook voorzien in een (wettelijk) herverkavelingsproces. Dit is nodig om de aan te bieden compensatiegrond ook daadwerkelijk op de ‘goede plek’ te krijgen.
• Het gebied ADD is, als onderdeel van het focusgebied ‘Hart van het Noorden’, door het ministerie van LVVN ook aangewezen als aandachtsgebied onder het programma Ruimte voor Landbouw en Natuur. Hierdoor krijgen we vanuit het Rijk extra ondersteuning, onder meer door inzet van het Kadaster, dat capaciteit beschikbaar stelt om op basis van de Omgevingswet een Ontwerp Inrichtingsprogramma en -Inrichtingsbesluit voor te bereiden en om de toepassing van CSV en herverkaveling te ondersteunen.
• De kosten voor uitvoering van dit gehele plan voor ADD Zuid (verhoging grondwaterstand gecombineerd met een herverkavelingsproces) worden ruwweg begroot op ca. € 54 mln. (inclusief prijsindexatie, onvoorzien en de ca. € 10 mln. aan ontwikkelkosten welke reeds zijn uitgegeven). Deze kosten kunnen in principe volledige gedekt worden uit reeds voor het gebied beschikbaar gestelde middelen: met name de verschillende voor ADD beschikbaar gestelde doeluitkeringen (SPUK’s) en de GLB subsidie voor in het watersysteem, welke naar verwachting begin 2026 zal worden toegekend. Hiervoor is het echter wel nodig dat de looptijden van de betreffende SPUK’s door het Rijk worden verlengd (we verwachten voor de daadwerkelijke realisatie en uitvoering nog wel tot 2032 nodig te hebben) en het toepassingsbereik wordt verbreed. Hierover zijn we met het Rijk in gesprek. Het is de bedoeling om uiteindelijk in het voorjaar 2026 een concreet besluit over het ingaan van deze volgende fase in ADD Zuid te nemen.
• In deze volgende fase zal mogelijk ook de MER beoordeling moeten worden uitgevoerd.
• In 2025 zijn verder de Hoger Als het Kan en Lager Als het Moet (HAKLAM) pilot en de projecten in het kader van de Regiodeal NIL (RD NIL) afgerond en afgerekend. De resultaten hebben mede als input gediend voor het peilscenario ADD Zuid. De overgebleven ADD-middelen van RD-NIL verwachten wij in 2026 uitgekeerd te krijgen en willen wij dan toevoegen aan de dekkingsmiddelen voor de uitvoering van ADD Zuid.
• Door de focus op ADD zuid en gebrek aan capaciteit is de ontwikkeling van een peilscenario en de uitwerking van het Aanvalsplan Grutto voor ADD Noord nog niet opgepakt. Dit willen we nu in 2026 doen.

Hoe hebben de genoemde risico’s zicht ontwikkeld en zijn er nieuwe risico’s bijgekomen?

De risico’s van het ‘koploperschap’ van ADD komen we in de dagelijkse praktijk regelmatig tegen. Dit uit zich voor een groot deel ook in het moeten maken van keuzes die mogelijk doorwerken in andere gebiedsprojecten. Bijvoorbeeld bij de vraag om peilindexatie[1], beheerskosten, het afstemmen van de verschillende wettelijke kaders (herverkaveling en peilbesluit) etc. Dit leidt telkens weer tot onvoorziene vraagstukken met risico van vertraging.

Een ander risico is dat het Rijk niet instemt met de door ons voorgestelde aanpassingen in de aanwending van de beschikbare middelen. In dat geval is de dekking onvoldoende en kan het project in de voorziene vorm geen doorgang vinden. Gezien de constructieve houding van het Rijk achten we dit risico vooralsnog beperkt.

Welke besluiten zijn er nog genomen in het jaar 2025 door Provinciale Staten?

Geen.

Wat heeft het gekost?

Wat wilden we bereiken en wat hebben we gerealiseerd? 

Het gebiedsproces blijft volop in beweging. Merkbaar binnen de verwervingsopgave is dat verplaatsingen steeds vaker niet slagen. De juridische complexiteit rondom landingslocaties, in combinatie met het zogenoemde ‘stikstofslot’, maakt dat hierop momenteel geen voortgang kan worden geboekt. In plaats daarvan vinden verkennende gesprekken plaats over alternatieve mogelijkheden voor de resterende ondernemers, met als doel het ontwerp op termijn te kunnen ondersteunen

Tijdelijk beheer
Sinds 2023 zijn we gestart met het tijdelijke beheer van de gronden die we in eigendom hebben.  Dit betekent dat het Veenweideprogramma 21-30 deze gronden gebruikt voor o.a. innovatieve proeven op praktijkschaal met extensieve agrarische activiteiten op nattere veengrond, zoals andere teeltgewassen. In 2025 gaat het Veenweideprogramma verder met het telen en opschalen van lisdodde als teeltgewas, een natuurinclusief veebedrijf en een veen-waterinnovatiebedrijf.   Deze projecten bieden kansen om nieuwe verdienmodellen en bedrijfsconcepten te ontwikkelen en geeft inzicht in waar mogelijk aanpassingen van bestaand beleid noodzakelijk zijn om de transitie mede mogelijk te maken.

Daarnaast is geïnvesteerd in de (be)leefbaarheid. Op veel van de aangekochte locaties is onderhoud uitgevoerd aan de erven. Het meest in het oog springend is de renovatie van de schuur bij het projectbureau op Hiem 15. Bij authentieke schuur is het asbest gesaneerd en is de gevel opnieuw bekleed. Daarmee is expositieruimte gerealiseerd voor het ontvangen van publiek, waar het verhaal van de veenweideopgave en de transformatie van de polder naar ‘Open & Natuurlijk’ kan worden verteld.

Planvorming
Alle bouwstenen die onderdeel uitmaken van de ontwerpopgave zijn inmiddels uitgewerkt. Dit geeft een samenhangend beeld van waar de zwaartepunten liggen en waar onderdelen elkaar kunnen versterken. Met deze informatie kan planfase deel 1 worden afgerond. Met dit inzicht in combinatie met het actualiseren van de businesscase een invulling van tijdelijk beheer ontstaat daarmee duidelijkheid over de realiseerbaarheid en haalbaarheid van het project, zodat begin 2026 een besluit kan worden genomen over de wijze waarop haalbaarheid voor de vervolgfase kan worden opgepakt.

De afronding van planfase deel 1 was oorspronkelijk bedoeld als go / no-go moment. Het voortschrijdend inzicht leert dat dit zich beter laat betitelen als bijstel moment. Met een geactualiseerd van de haalbaarheidsvraagstelling; niet of het haalbaar is maar hoe het haalbaar is! 

Hoe hebben de genoemde risico’s zicht ontwikkeld en zijn er nieuwe risico’s bijgekomen?

Een punt van aandacht is het aankoopproces. Verplaatsen van bedrijven wordt lastiger in verband met het schaarser worden van landingslocaties met een goede vergunning (met ruimte voor de toekomst), concurrentie van agrariërs uit andere provincies (waar hectareprijzen hoger zijn) en stijgende (ver)bouwkosten. Verder is de context van tijd in een ander perspectief gekomen. Doordat de doorlooptijd is gekoppeld aan aflopende gaswinning concessie van Vermillion. Daarnaast is het ‘stikstofslot’ een groter knelpunt geworden om activiteiten in het gebied uit te voeren die ten dienste staan van de doorontwikkeling van het project.  Borging van de voortgang is mogelijk met het leveren  maatwerk. Het creëert samenhang tussen de projectpijlers. De dragers daarvoor zijn natuurherstelmaatregel, ‘SamenwerkendeOverheidsKracht’ en adaptieve ontwikkeling in het tijdelijk beheer.

Welke besluiten zijn er nog genomen in het jaar 2025 door Provinciale Staten?
Geen.

Wat heeft het gekost?
De provincie heeft € 1,6 mln. beschikbaar gesteld voor formatie en producten voor de ontwikkel- en ontwerpfase die van 2023 tot 2025 zou lopen. Aangezien deze planning niet realistisch is (zie volgende paragraaf), is er de komende jaren meer tijd en geld nodig om de (voor)verkenningsfase goed af te ronden. Tot en met 2026 is hiervoor nog voldoende procesgeld beschikbaar. Voor de daaropvolgende jaren moet nieuw budget worden gevonden.

Naar verwachting komt op middellange termijn vanuit het Maatregelpakket Klimaat Veenweide geld voor Idzegea beschikbaar voor de uitvoering van het gebiedsproces. Hiervoor moet eerst nog een concreet peilscenario worden opgesteld, waar de komende jaren aan gewerkt wordt.

Wat wilden we bereiken en wat hebben we gerealiseerd?

1. Er wordt toegewerkt naar een integraal gebiedsplan. De insteek is om op basis van de gebiedsanalyse via scenario’s de vertaling te maken naar een ontwerpplan waarin invulling gegeven wordt aan de opgaven, kansen, (financiële) haalbaarheid en draagvlak.

In 2025 is gewerkt aan een gebiedsanalyse die dient als basis voor het gebiedsplan. Die gebiedsanalyse geeft inzicht in de fysieke, sociaal economische en historische stand van het gebied.

In de loop van 2025 is gebleken dat de opgestelde gebiedsanalyse te theoretisch was ingestoken, waardoor het draagvlak in het gebied met name onder de agrariërs afkalfde. Het gebiedsproces was niet op het punt waarvan we dachten dat we al waren. Om de dragers van het proces goed mee te nemen, wordt de gebiedsanalyse in 2026 én 2027 verdiept met peilscenario’s en vindt verificatie van de verzamelde kennis plaats in het gebied. Door een concrete verbinding te maken tussen de papieren waarheid en de weerbarstige werkelijkheid in het veld, leggen we een degelijke basis waarop het gebiedsproces in de daaropvolgende jaren kan voortborduren.

De gebiedscommissie heeft in 2023 van GS de opdracht gekregen om binnen 2 jaar te komen met een ontwerp gebiedsplan. Gezien alle ervaringen met het opstellen van een gebiedsplan binnen het Veenweideprogramma (vergelijk koploper Aldeboarn/De Deelen), is deze termijn niet realistisch. In Idzegea denken we zeker tot 2028 de tijd nodig te hebben om een gedragen peilscenario aan de bestuurders voor te kunnen leggen. In 2025 hebben we gewerkt aan het ombuigen van het gebiedsproces zoals hierboven beschreven: via gesprekken met stakeholders wordt een aangepast plan van aanpak opgesteld om te komen tot een gedragen gebiedsplan.

 2. We hopen eerste stappen te maken met de grondverwerving.

In 2025 hebben keukentafelgesprekken met de agrariërs plaatsgevonden over de toekomst van hun bedrijf. Enkele boeren hebben aangegeven te willen verplaatsen. Gesprekken hierover resulteerden echter niet in de aankoop van hun grond door de provincie. De reden hiervoor is, dat het beschikbare grondinstrumentarium onvoldoende is om de boeren een passende vergoeding te geven. Omdat het op dit moment onmogelijk is om voldoende grond te verwerven voor het gebiedsproces, willen  we in 2026 nadrukkelijker inzetten op de mogelijkheden tot verbreding van het grondinstrumentarium .

 3. In 2025 gaan we verder met diverse pilots zoals HAKLAM en Boeren Meten Water waarin we leren over het gebied.  Een deel van die pilots lopen af en worden geëvalueerd. We ronden een aantal Regiodeal NIL projecten af.

De HAKLAM-pilot met flexibel peilbeheer is in 2025 door de agrariërs stopgezet. Reden hiervoor is onvrede over de schadeafhandeling en over de onmogelijkheid van technische oplossingen voor lager gelegen percelen, die door de HAKLAM niet meer bruikbaar zijn voor de landbouw.

Het geld uit de Regiodeal NIL is o.a. besteed aan een verkenning van koppelkansen met Aanvalsplan Grutto, een pilot kruidenrijkheid, een studiegroep voor jonge boeren en voor de voorbereiding voor een subsidieaanvraag van de GLB-samenwerkingsregeling voor peilverhoging en extensivering. Deze zijn dermate succesvol, dat we ook na het verlopen van de subsidie zoeken naar mogelijkheden tot continuering.

 4.  We voeren een aantal no-regret maatregelen uit aan het watersysteem.

Vanaf 2025 nemen 20-25 boeren in Idzegea deel aan de GLB-samenwerkingsregeling voor extensivering en verhoging grondwaterpeil. De subsidie is voor 4 jaar. Voor de nieuwe openstelling in 2026 met een looptijd van 2 jaar is ook belangstelling.

Hoe hebben de genoemde risico’s zich ontwikkeld en zijn er nieuwe risico’s bijgekomen?

De bemensing van het Veenweideprogramma is lastig op orde te krijgen, ook in Idzegea knelt het. Dat betekent dat de planvorming niet altijd op schema loopt. In 2024 hebben we vertraging opgelopen in het planproces en met het besteden van Regiodeal Middelen. Het streven is dat we begin 2025 weer op volle capaciteit kunnen voortgaan.

In 2025 zijn er wijzigingen geweest in het projectteam Idzegea. Onder leiding van een nieuwe projectleider heeft een koerswijziging plaatsgevonden, zie bovenstaande paragraaf. Dit leidt tot een aangepaste en meer realistische planning. De bezetting van het projectteam is momenteel op orde.

Door het uitblijven van het transitiefonds is de toekomstige financiering van het project onzeker, ondanks dat een deel van de middelen uit het maatregelpakket in Idzegea is geland. Het lukt mede door een gebrek aan middelen, maar ook door weinig mobiliteit op de markt nog niet om grondposities te verkrijgen in het gebied.

In 2025 is nog niet duidelijk geworden of en hoeveel geld er uit het maatregelpakket naar Idzegea komt, omdat het gebiedsproces nog niet zover is dat het concrete plannen kan voorleggen. Dit krijgt een vervolg in 2026.

Een verdere analyse van de grondmarkt in Idzegea wijst uit, dat grondverwerving in Idzegea complex is. Dit blijft een groot risico voor de uiteindelijke uitvoering van het gebiedsproces in de vorm van grondcompensatie en ruilverkaveling.