Programma 5: Economie en Mienskip

Gedeputeerden R.F. Douwstra, E. Folkerts, S. Knol,  A.W. Kooistra en M.A.C. de Vries 

In 2025 liet Fryslân zien hoe economie en Europa elkaar kunnen versterken. De provincie werkte doelgericht aan brede welvaart: niet alleen economische groei, maar ook leefbaarheid, identiteit en toekomstbestendigheid stonden centraal. Daarbij werken we aan een duurzame, veerkrachtige regio die onderdeel is van een groter Europees geheel.

Economisch profileerde Fryslân zich nadrukkelijk als koploper in de circulaire economie. Bedrijven, overheden en kennisinstellingen werkten samen aan hergebruik van grondstoffen, duurzame productie en innovatieve ketens. Daarnaast werd er nadrukkelijk ingezet op watertechnologie en werd hier vanuit het rijk ook extra geld aan Wetsus verstrekt om de waterproblematiek verder vanuit Fryslan wetenschappelijk te onderzoeken. Deze aanpak gaf de regio een sterke internationale reputatie, terwijl tegelijkertijd werd vanuit de drie o's gewerkt aan regionale uitdagingen zoals arbeidsmarktkrapte, innovatie en vestigingsklimaat. Hierin speelt het Innovatiecluster Drachten een belangrijke rol. Er zijn stappen gezet om dit innovatiecluster aan te laten haken bij clusters in Twente, Eindhoven en Delft. Daarmee ontstaat er een landelijke innovatieruit. Uitgangspunt is dat de focus niet ligt op snelle groei, maar op een economie die past bij het Friese landschap en de mienskip en aandacht heeft voor het verdienvermogen. Diezelfde visie was zichtbaar in de gastvrijheidssector. Toerisme werd in 2025 steeds minder gezien als een doel op zich en steeds meer als middel om de regio duurzaam te versterken. Tijdens bijeenkomsten zoals het Frysk Toerisme Festival stond de vraag centraal hoe toerisme kan bijdragen aan natuur, leefomgeving en lokale economie. 

In 2025 heeft Fryslân ook een regio die actief meebeweegt binnen Europa met name richting Duitsland. Door economie en Europa/Duitsland met elkaar te verbinden, ontstond een verhaal van wederkerigheid: Fryslân profiteert van Europese samenwerking, terwijl het tegelijkertijd zijn eigen kennis en waarden. Een provincie die lokaal stevig staat, maar altijd met de blik naar buiten.

Cultuur
Kunst en cultuur dragen sterk bij aan de brede welvaart, en daar is ook ons cultuurbeleid op gericht. Veel aandacht ging in 2025 uit naar de verdeling van de meerjarige subsidies via de regelingen Musea 2026-2028 en Kunstinstellingen 2026-2028. We twijfelen er niet aan dat deze subsidies zullen bijdragen aan onze beleidsdoelen: een aansprekend en toegankelijk cultuuraanbod, en musea die het verhaal van Fryslân op een aantrekkelijke manier vertellen. Zoals verwacht waren er ook instellingen die teleurgesteld moesten worden. Op verzoek van PS zijn de plafonds van beide regelingen achteraf verhoogd om enkele aanvragen alsnog te honoreren. Met onder meer Keunstwurk is verder gewerkt aan een stevige basis onder kunstenonderwijs en cultuurbeoefening. Ook tijdens de tweede Arcadia-triënnale werden kunst en cultuur ingezet voor thema's als leefbaarheid en duurzaamheid.
In de landelijke politiek was er relatief weinig aandacht voor het cultuurdossier. We waren tevreden over het besluit om de voorgenomen verhoging van het BTW-tarief op culturele activiteiten te schrappen - iets waar we in de lobby ook om gevraagd hebben. In IPO-verband zijn de eerste stappen gezet om te komen tot een gezamenlijk voorstel over de rollen en taken die alle provincies op zich willen nemen binnen een vernieuwd cultuurbestel.

Taal
2025 was het eerste jaar van de nieuwe vierjarige beleidsnota 'Fansels Frysk' en het tweede jaar van de Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer 2024-2028.  Beide documenten zijn geen einddoel, maar een instrument om aan de hand van concrete maatregelen en activiteiten de vitaliteit en de positie van de Friese taal in Fryslân te versterken.  Belangrijke ontwikkelingen en resultaten in 2025 voor Taalplan Frysk 2030 waren de oplevering van nieuwe kerndoelen Friese taal en cultuur voor het onderwijs (waar Provinciale Staten begin 2026 een besluit over genomen hebben), de start van een nieuwe practor en bijzondere lector voor het Fries op het mbo en hbo, en het convenant dat werd afgesloten tussen provincie Fryslân, OC&W, BZK en de Rijksuniversiteit Groningen voor de start van een universitaire bachelor Friese taal en cultuur. Het Rijk heeft gehoor gegeven aan het advies om de doorgaande leerlijn voor het Fries te herstellen en OC&W heeft er structureel middelen voor vrijgemaakt. Zorgen waren er het afgelopen jaar ook, over de landelijke bezuinigingen op onderwijs en onderzoek. Deze bezuinigingen hebben andere kleine talen- en cultuurstudies extra geraakt. Gelukkig worden deze bezuinigingen in het nieuwe regeerakkoord grotendeels teruggedraaid. Een laatste hoogtepunt op programmaniveau dat niet ongenoemd mag blijven in dit jaaroverzicht is de start in 2025 van het Frysk Filmfûns, in navolging van het Limburgs Film Fonds. Dit fonds zal audiovisuele producties in het Fries stimuleren, en daarmee ook de zichtbaarheid van onze provincie en het Fries vergroten.  In november 2025 zijn de eerste aanvragen vanuit het Frysk Filmfûns toegekend. 

Leefbaarheid
De leefbaarheid in Fryslân is hoog. Maar door allerlei ontwikkelingen staat dit onder druk. Voor de provincie is het belangrijk om grip te krijgen op deze uitdaging en om inzichtelijk te maken hoe de provincie kan bijdragen aan behoud van de leefbaarheid. 2025 stond dan in het teken van het opstellen van het nieuwe leefbaarheidsbeleid. Het beleid schetst de uitdagingen, de kaders en de rollen van waaruit de provincie kan bijdragen. In september is het beleid aan het college voorgelegd en in oktober werd een leefbaarheids-top georganiseerd voor het hele maatschappelijke veld. In december is de beleidsbrief vervolgens vastgesteld tijdens de Statenvergadering.

Verder werden in 2025 de huidige instrumenten zoals het IMF en de subsidierelatie met de maatschappelijke ondersteuningsorganisaties voortgezet. In november is het ondersteuningsnetwerk Stipe feestelijk gelanceerd. Dit is een samenwerkingsverband van de provincie, gemeenten, Sport Fryslân, Doarpswurk en Keunstwurk om tot één loket te komen voor maatschappelijke initiatieven.

Sport
Het nieuwe 50 meter zwembad De Welle in Drachten is officieel geopend op donderdag 23 januari 2025. De thuisbasis voor het (wedstrijd)zwemmen waar naast de talent en topsport-activiteiten ook vele breedtesport activiteiten zoals wedstrijden, opleidingen en bijscholingen kunnen worden gehouden.

Voor Economie:

• Beleidsbrief Circulaire Economie (2018)
• Beleidsbrief Europa (2024)
• Beleidsnota Economie (2024)

Voor Gastvrijheid:

• Beleidsnota Gastvrij Fryslân 2028 (2020)

Voor Taal, Cultuur, Erfgoed en Sport:

• Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer 2024 - 2028 (BFTK, 2024)
• Beleidsnota Fansels Frysk  (2024)
• Cultuur: Beleidsnota Tosken yn in nije tiid (2024)
• Erfgoed: Programma Erfgoed 2025- 2028
• Erfgoed: Werkplan Takomst Fryske Pleats (2021)
• Erfgoed: Grutsk op 'e Romte (ruimtelijk erfgoed, structuurvisie)
• Beliedsbrief Sport 2025-2028 Fryslân yn Beweging  (2024)

Voor Leefbaarheid:

• Beleidsbrief Leefberens (2025)
• Beleidsbrief Grote Maatschappelijke Initiatieven (2020)
• Startnotitie Regionale Samenwerking (2020)
• Kader Fries Sociaal Planbureau (2021)

Onderstaande verbonden partij(en) leveren een bijdrage aan de doelen en resultaten van het programma Economie en Mienskip. 

• Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij NV (NOM), Groningen
• Friese Ontwikkelingsmaatschappij BV (FOM, voorheen Doefonds), Leeuwarden
• Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN), Groningen
• Gemeenschappelijke Regeling Marrekrite, Leeuwarden
• Gemeenschappelijke Regeling Waddenfonds, Leeuwarden
• Gemeenschappelijke Regeling Tresoar, Leeuwarden
• Thialf Onroerend Goed BV, Heerenveen
• Cultuurregio We The North, Groningen

In 2025 was binnen het programma Economie een bedrag van € 13,5 mln.  begroot voor het realiseren van de gestelde doelen. Van dit bedrag is bijna € 13 mln. daadwerkelijk besteed en uitbetaald. Ongeveer € 300.000,- is wel juridisch vastgelegd, maar de uitvoering is nog niet afgerond, waardoor deze verplichting doorloopt naar 2026. Per saldo betekent dit dat circa € 250.000,- niet is weggezet en zal vrijvallen

Toelichting
De toelichting op de grootste afwijkingen staat bij de afzonderlijke beleidsvelden.

Toelichting
De specificatie van de onderhanden werken is opgenomen in bijlage 6. 

Toelichting
Reserve Jaarovergang structurele budgetten 
Deze reserve is gevormd om restanten van subsidieplafonds die vanuit structurele budgetten worden bekostigd en waaruit nog aanvragen afgehandeld moeten worden, mee te nemen naar het volgende boekjaar.

Reserve verstrekte subsidies
Deze reserve is gevormd in verband met de subsidielastneming van subsidies boven het drempelbedrag van € 900.000,- en betreft de volgende projecten: Impactprogramma Watercampus, IVC Drachten, Wurktalent,  Investeringsagenda Waterfront Drachten, Actieplan vitale logiesaccommodaties, Afûk lisînsjes/begelieding Spoar 8 & Searje 36, Fryske film fûns, Projectplan BFTK Taalbefoardering en Sud Ie nog af te ronden onderdelen.

Toelichting
Deze drie voorzieningen betreffen in het verleden ontvangen legaten of schenkingen. Per legaat/schenking zijn er destijds afspraken gemaakt over de rol van en activiteiten door de provincie met deze middelen.

De gelden uit het in 1957 verkregen Van Harinxma Thoe Sloten-legaat is bedoeld voor het in goede staat houden van de A.C.E.W. Els Collot d’Escurykamer in het Fries Museum en voor het onderhouden van enkele graven.

Uit het Jorritsma-Boschmafonds, een legaat dat door de provincie Fryslân wordt beheerd sinds de jaren zestig, wordt vanaf 2011, eens in de vier jaar uit de renteopbrengsten van het stamkapitaal, aan jonge mensen met een laag of geen inkomen een bijdrage toegekend. De bijdrage is bedoeld als tegemoetkoming in de studiekosten in het volgen van een opleiding in het voortgezet onderwijs of het middelbaar of hoger beroepsonderwijs.

De gelden uit het in 1910 verkregen Buma-legaat worden gebruikt voor aankopen voor de Buma-bibliotheek die onderdeel vormt van Tresoar. Rente en dividendinkomsten worden doorbetaald aan Tresoar.

Toelichting
OP Economic Board Noord Nederland
De OP is in 2019 opgericht voor de incidentele subsidie aan VNO-NCW als penvoerder van EBNN. De totale subsidie bedroeg € 300.000. De bijdrage van de provincies Groningen en Drenthe en de gemeente Leeuwarden bedroegen € 225.000,-. In 2020 zijn alle bijdragen ontvangen. In 2022 heeft de afrekening plaatsgevonden op de verstrekte subsidie. De lagere vaststelling heeft geleid tot een ontvangst van € 14.000 voor de provincie, die verantwoord is op de OP.

OP Europa Pact Fryslan (voorheen Friese Projectenmachine)
De provincie Fryslân, de achttien Friese gemeenten en de kennisinstellingen NHL Stenden Hogeschool, ROC Friesland College en ROC Friese Poort hebben besloten tot oprichting van Europa Pact Fryslan. Dit samenwerkingsverband heeft als doel de ontwikkeling van meer en betere projecten te bevorderen waarmee een beroep kan worden gedaan op Europese middelen, ter versterking van de brede welvaart in de regio Fryslân. Voor Europa pact een Samenwerkingsovereenkomst afgesloten waarin de afspraken zijn vastgelegd. De provincie Fryslân treedt op als penvoerder.

OP Leader GLB beheerskosten
De Provincie Fryslân is verantwoordelijk voor de uitvoering van het LEADER-programma, onderdeel van het GLB/NSP-programma 2023-2027 (opvolger van het POP3-programma). Deze OP voor de beheerkosten is om de Lokale Actiegroepen in staat te stellen om de organisatie van hun plannen te bewerkstelligen. Dit zijn o.a. kosten voor promotie, websites, de organisatie van netwerkbijeenkomsten, (vrijwilligers)vergoedingen voor LAG-leden, secretariële ondersteuning en een LEADER-coordinator die in de gebieden projectaanvragers ondersteunt.

OP Leader/POP 3 Lopende kosten 
Vanuit het LEADER programma, onderdeel van het POP3-programma, ontvangen de LEADER Locale Actie Groepen (LAG’s) een financiële bijdragen vanuit POP3 gelden voor het dekken van lopende kosten, promotie en voorlichting. Momenteel vinden hiervoor de laatste afrekening plaats. 

OP SPUK C131 Project Fris Fryske AI yn é soarch
Voor het ontwikkelen van een transcribeermodel in de Friese taal hebben wij een specifieke uitkering ontvangen van het Rijk. De rol van de Provincie hierbij is om de diverse partijen samen te brengen en data te verzamelen in de Friese taal ten behoeve van het transcribeermodel.

OP SPUK D13 Verbreding en Vernieuwing
De SPUK Verbreding en vernieuwing is bedoeld voor een impuls binnen de cultuursector en middels enkele subsidiebeschikkingen in uitvoering. Deze SPUK is afgerond in 2025 en wacht op vaststelling door het Rijk.

OP SPUK F11 MKB-deal Skillbooster
Deze SPUK is afgerond in 2024 en wacht op vaststelling door het Rijk.

OP SPUK J96B Regiodeal NW 
Het doel van de Regiodeal Noardwest Fryslân is om met een integrale aanpak de regio te ontwikkelen tot koploper duurzame brede welvaart in perifere regio's binnen
Nederland. Als uitvoerende regiopartner zijn wij verantwoordelijk voor de uitvoering en voortgang van onderdelen van de programmalijnen Nieuwe Mobiliteit en Natuurlijk in Balans. Hiervoor is deze OP gevormd vanuit de Regiodeal-middelen.

OP SPUK J4B Regiodeal ZW
Als uitvoerende regiopartner zijn wij verantwoordelijk voor de uitvoering en voortgang van onder andere het onderdeel Mobiliteit. Hiervoor is deze OP gevormd van uit de Regiodeal-middelen.